Sinterklaas komt oorspronkelijk uit de Griekse bisschop Nicolaas van Myra, die leefde aan het einde van de derde en het begin van de vierde eeuw na Christus. Deze historische figuur vormde de basis voor de feestelijke Sint die elk jaar in november vanuit Spanje naar Nederland vaart. Maar hoe ging een vroegchristelijke bisschop uit Klein-Azië over in de goedheiligman die we vandaag kennen?
Nicolaas van Myra: de historische oorsprong van Sinterklaas
De stad Myra lag in wat nu het zuidwesten van Turkije is, in de regio Lycië. Nicolaas was daar bisschop en stond bekend om zijn vrijgevigheid en zijn zorg voor armen en kinderen. Een van de bekendste verhalen over hem gaat over drie arme meisjes die geen bruidsschat hadden. Nicolaas zou stiekem zakjes goud door hun raam hebben gegooid, zodat ze toch konden trouwen. Dat gebaar van anoniem geven ligt aan de basis van het cadeaugebruik dat we nu nog kennen.
Nicolaas overleed vermoedelijk rond 343 na Christus. Na zijn dood werd hij heilig verklaard. Zijn reputatie als weldoener groeide snel, en hij werd de beschermheilige van onder andere kinderen, zeelieden en bakkers. Zijn feestdag viel op 6 december, de vermoedelijke datum van zijn overlijden.
Van heilige naar volksfeest: hoe de traditie zich verspreidde
In de middeleeuwen verspreidde de verering van Sint-Nicolaas zich vanuit het Byzantijnse rijk naar West-Europa. Kloosters en kerken droegen zijn verhalen verder. In Nederland en België raakte het Sinterklaasfeest stevig verankerd in de volkscultuur, waarbij de nadruk steeds meer op kinderen en cadeaus kwam te liggen.
Scholen en kerken speelden daarin een grote rol. Op de avond voor zijn naamdag, 5 december, zetten kinderen hun schoen bij de haard of bij de deur. De volgende ochtend vonden ze daarin snoep of kleine cadeautjes. Dit gebruik stamt al uit de late middeleeuwen en is in Nederland en België tot op de dag van vandaag bewaard gebleven.
Waar komt Spanje vandaan in het Sinterklaasfeest?
Dat Sinterklaas in Spanje woont, is een relatief jonge toevoeging aan het verhaal. Een eenduidige historische verklaring ontbreekt, maar een veelgenoemde theorie is dat de Spaanse overheersing van de Nederlanden in de zestiende en zeventiende eeuw een rol speelde. In die periode was Spanje een rijke mogendheid, en het idee dat de Sint vandaaruit geschenken meebracht, paste bij dat beeld van luxe en overvloed.
Een andere verklaring hangt samen met de verering van relieken. De beenderen van Nicolaas werden in 1087 overgebracht van Myra naar de Italiaanse stad Bari, niet naar Spanje. Toch belandde Spanje in de Nederlandse traditie als woonplaats van de Sint, waarschijnlijk door een mix van volksverhalen en culturele beïnvloeding door de Habsburgse Nederlanden.
De verbinding met de moderne Kerstman
De figuur van Sinterklaas reisde ook mee naar Amerika. Nederlandse kolonisten namen het Sinterklaasfeest mee naar Nieuw-Amsterdam, het latere New York. Daar veranderde de naam “Sinterklaas” in de Engelse uitspraak “Santa Claus”. Door commerciële en culturele ontwikkelingen in de negentiende en twintigste eeuw groeide Santa Claus uit tot de rode, ronde figuur die we wereldwijd kennen. De oorsprong blijft dezelfde bisschop uit Myra, maar de uitwerking liep langs heel andere lijnen dan de Nederlandse traditie.
Zwarte Piet en de Pietendiscussie
De helper van Sinterklaas, Zwarte Piet, duikt pas op in de negentiende eeuw. De eerste bekende beschrijving verscheen in het boek “Sint Nikolaas en zijn knecht” van Jan Schenkman uit 1850. Daarin arriveerde Sinterklaas per stoomboot uit Spanje, vergezeld van een zwarte helper. Dit boek legde de basis voor veel van de tradities die daarna standaard werden, zoals de boot, het paard en de schoorstenen.
De huidige discussie over de figuur van Zwarte Piet draait om de vraag of het uiterlijk van de helper een racistische oorsprong heeft. Voorstanders van aanpassing wijzen op de gelijkenis met koloniale stereotypen. Tegenstanders zien het als folklore. In veel gemeenten is de figuur inmiddels aangepast naar roetpieten of andere varianten, al verschilt dit sterk per regio.
De herkomst van Sinterklaas loopt dus van een Griekse bisschop in Klein-Azië, via middeleeuwse kloosterverhalen en Spaanse invloeden, naar de moderne feesttraditie in Nederland en België. Elke laag in dat verhaal heeft iets toegevoegd aan de figuur die kinderen elk jaar weer verwachten op de stoep.
Comments are closed.