De kerstman zoals we hem kennen, komt uit een mix van christelijke heiligenverering, Noordse mythologie en negentiende-eeuwse Amerikaans-Europese populaire cultuur. Hij is geen uitvinding van één persoon of één land, maar het resultaat van eeuwen aan verhalen, tradities en afbeeldingen die steeds verder samenkwamen tot de figuur die we vandaag herkennen.
De heilige Nicolaas: de vroegste wortel van de kerstman
De kerstman vindt zijn vroegste oorsprong in de historische figuur van Nicolaas van Myra, een christelijke bisschop die leefde in de vierde eeuw in wat nu Turkije is. Hij stond bekend om zijn vrijgevigheid, vooral tegenover kinderen en armen. Na zijn dood groeide hij uit tot een populaire heilige in heel Europa, en zijn naamdag op 6 december werd gevierd met het uitdelen van cadeaus aan kinderen.
Via Nederlandse immigranten reisde de figuur van Sinterklaas (een verbastering van Sint Nikolaas) mee naar Amerika. In de Amerikaanse stad New York, vroeger Nieuw-Amsterdam geheten, bleef de traditie leven. Zo werd de heilige bisschop langzaam omgevormd tot een meer volkse, feestelijke figuur.
Waar komt de kerstman vandaan in zijn moderne vorm?
De herkenbare moderne kerstman, met zijn rode jas, witte baard en vrolijke buik, ontwikkelde zich pas in de late negentiende en vroege twintigste eeuw. Een paar sleutelmomenten speelden daarin een grote rol.
In 1823 verscheen het gedicht “A Visit from St. Nicholas”, beter bekend als “‘Twas the Night Before Christmas”. In dat gedicht rijdt een vrolijke, dikke Sint Nicolaas op een slee met rendieren. Dit was een van de eerste populaire beschrijvingen die de moderne kerstman begon te vormen. De karikatuurtekenaar Thomas Nast tekende daarna, tussen 1863 en 1886, tientallen illustraties van de kerstman voor het Amerikaanse tijdschrift Harper’s Weekly. Zijn versie was een dikke, vrolijke man in een rood pak, met een witte baard en een zak vol cadeaus.
Het wijdverbreide idee dat Coca-Cola de kerstman heeft uitgevonden of zijn rode pak heeft bedacht, klopt niet. Illustrator Haddon Sundblom tekende vanaf 1931 kerstmannen voor Coca-Cola-reclames, en die afbeeldingen werden wereldberoemd. Maar de rode kleur en de ronde figuur bestonden al tientallen jaren eerder, onder meer in de illustraties van Thomas Nast.
De invloed van de Noorse mythologie
Naast de heilige Nicolaas spelen ook elementen uit de Noorse mythologie een rol in de herkomst van de kerstman. Er wordt gesuggereerd dat de Noorse god Odin een bijdrage heeft geleverd aan het beeld. Odin werd afgebeeld als een oude man met een lange witte baard die tijdens de midwinterperiode door de lucht reisde. Hij had ook een bijzondere band met kinderen en gaven.
Daarnaast kent de Scandinavische folklore de “Julenisse” of “Tomte”, een kabouter-achtige figuur die cadeaus bracht aan brave kinderen. Deze figuren uit het Noorden smolten langzaam samen met het beeld van Sint Nikolaas, en droegen bij aan de figuur die we vandaag de kerstman noemen.
Waarom woont de kerstman op de Noordpool?
De koppeling aan de Noordpool is relatief jong. Thomas Nast situeerde de kerstman in zijn illustraties in een soort noordelijk, winters thuisland. Later werd dit concreter uitgewerkt in boeken en verhalen, waarbij de Noordpool het vaste woonadres werd. Er is geen enkele historische of religieuze reden voor die locatie. Het paste simpelweg bij het winterse, ijzige beeld dat rond de figuur was ontstaan.
Tegenwoordig claimen zowel Finland (met Rovaniemi als officieel “thuisbasis” van de kerstman) als Canada en de Verenigde Staten een speciale band met de figuur. Rovaniemi in het Finse Lapland heeft er een heel toerisme omheen gebouwd en ontvangt jaarlijks grote aantallen bezoekers die “de kerstman” willen bezoeken.
De kerstman is dus geen uitvinding van één land, één bedrijf of één persoon. Hij is een samenraapsel van een Turkse heilige, Noorse goden, negentiende-eeuwse illustrators en Amerikaanse volksverbeelding. Wat begon als religieuze heiligenverering groeide in de loop van eeuwen uit tot een van de bekendste figuren ter wereld.
Comments are closed.