Een bitterbal heet zo omdat hij vroeger werd gegeten als hapje bij een bittertje, een klein glaasje sterke drank. Niet vanwege de smaak, want bitter is een bitterbal helemaal niet. De naam verwijst puur naar het drankje waarbij hij hoorde.
Wat is een bittertje?
Een bittertje is een klein glaasje jenever, advocaat of een andere sterke drank. In de negentiende en vroeg-twintigste eeuw was het in Nederland heel gewoon om na het werk of voor het avondeten zo’n glaasje te drinken. Daarbij hoorde een klein hapje, iets om de maag te beleggen. Dat hapje was de bitterbal.
De naam is dus een verkorting van “bal die je eet bij een bittertje”. Het is dezelfde logica als een borrelnootje of een borrelhapje: de naam verwijst niet naar de smaak, maar naar het moment of het drankje waarbij je het eet.
Waarom heet een bitterbal een bitterbal en niet iets anders?
De ronde vorm maakte van het woord een samenstelling die makkelijk beklijft: bitter plus bal. Een kroket is langwerpig, een bitterbal is rond, en die ronde vorm paste precies bij het kleine formaat dat je in één hap kunt nemen bij je drankje. De naam beschrijft dus eigenlijk twee dingen tegelijk: het gelegenheidsmoment (het bittertje) en de vorm (de bal).
Het Genootschap Onze Taal bevestigt deze verklaring: bitterballen zijn zelf niet bitter, de naam slaat op het bijbehorende glaasje sterke drank. Dat maakt de naam een zogenaamd gelegenheidswoord, vergelijkbaar met “borrelkaas” of “borrelnoot”.
De bitterbal als vast onderdeel van de Nederlandse borrelcultuur
De bitterbal groeide mee met de borreltraditie in Nederland en werd een vast onderdeel van het sociale leven. Je at hem niet als maaltijd, maar als klein gebaar bij een drankje. Die functie is in de loop der tijd nauwelijks veranderd. Nog altijd verschijnt de bitterbal standaard op een borrelpluim of als snack bij een glas bier of jenever.
Interessant is dat de inhoud van een bitterbal vrijwel gelijk is aan die van een kroket: een ragout van vlees, bouillon en bindmiddel, omhuld met paneermeel en gefrituurd. Het enige echte verschil is de vorm. Toch kregen de twee een andere naam, simpelweg omdat ze in een andere context werden gegeten. De kroket hoorde bij de lunch of het avondeten, de bitterbal bij het glaasje.
Is de naam altijd zo geweest?
De term “bitterbal” is niet van eeuwen geleden. Hij past bij de Nederlandse café- en kroegcultuur die vooral in de negentiende en twintigste eeuw tot bloei kwam. Toen het drinken van een bittertje ingeburgerd raakte als sociaal ritueel, ontstond er ook vraag naar een passend hapje. De bitterbal vulde die rol en kreeg zijn naam naar het drankje waarbij hij diende.
De naam is dus eigenlijk heel logisch als je de context kent. Zonder kennis van het woord “bittertje” klinkt het misschien vreemd dat een romige, hartige bal “bitter” heet. Maar met die achtergrond klopt het als een bus.
Kortom: de bitterbal dankt zijn naam volledig aan het glaasje sterke drank waarbij hij vroeger werd geserveerd. De smaak heeft er niets mee te maken. Het is een mooi voorbeeld van hoe de Nederlandse taal gewoontes en sociale rituelen vastlegt in alledaagse woorden.
Comments are closed.